HQVN - Đường Hồ Chí Minh trên biển không chỉ là một tuyến vận tải, còn là cuộc đấu trí giữa một bên sở hữu ưu thế vượt trội về phương tiện trinh sát, hải quân, không quân với một bên dựa vào bí mật, nghi binh, ý chí và nghệ thuật tổ chức chiến tranh nhân dân. Nhìn từ phía đối phương, giá trị lịch sử và quân sự của con đường này càng hiện lên rõ nét.
Trong lịch sử cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, đường Hồ Chí Minh trên biển thường được nhìn từ phía những con tàu không số, những chuyến vượt biển đầy hiểm nguy và sự hy sinh của cán bộ, chiến sĩ Hải quân nhân dân Việt Nam. Đó là góc nhìn cần thiết, nhưng chưa đủ. Một cách tiếp cận khác có giá trị đặc biệt là nhìn từ phía đối phương.
Từ nghi vấn tình báo đến vấn đề chiến lược
Ngày 23/10/1961, Đoàn 759 được thành lập, mở tuyến vận tải chiến lược trên biển chi viện cho chiến trường miền Nam. Trong những năm đầu, tuyến đường được tổ chức với mức độ bí mật rất cao. Những con tàu không mang số hiệu, hành trình thay đổi, phương thức ngụy trang linh hoạt, việc lựa chọn bến bãi và thời gian cập bến đều nhằm giảm khả năng bị phát hiện. Đứng từ phía đối phương, đây là điểm khó nhất.
Tàu vận tải Đoàn 125 trên đường vận chuyển vũ khí chi viện chiến trường miền Nam, năm 1971. Ảnh: Tư liệu do Hải quân Mỹ chụp
Các tài liệu lịch sử của Hải quân Mỹ cho thấy trước năm 1965, phía Mỹ còn có những đánh giá chưa thống nhất về quy mô xâm nhập bằng đường biển. Một số cơ quan cho rằng hoạt động này có thể đáng kể, trong khi những đánh giá khác thận trọng hơn vì thiếu bằng chứng xác thực. Sự kiện Vũng Rô tháng 2/1965 làm thay đổi nhận thức đó. Tài liệu phía Mỹ ghi nhận việc phát hiện một tàu tải trọng khoảng 100 tấn chở vũ khí tại Vũng Rô đã cung cấp bằng chứng trực tiếp về hoạt động tiếp tế bằng đường biển quy mô lớn. Nói cách khác, Vũng Rô không chỉ là một sự kiện quân sự; từ phía đối phương, đó là sự kiện tình báo có ý nghĩa bước ngoặt. Họ nhận ra rằng vấn đề không phải một vài chuyến tàu riêng lẻ, mà là một phương thức tổ chức vận tải có hệ thống.
Vũng Rô và sự thay đổi trong tư duy tác chiến
Sự kiện Vũng Rô là thời điểm vấn đề vận tải đường biển được nâng từ một nghi vấn thành nhiệm vụ tác chiến có tổ chức.
Tháng 3/1965, Mỹ triển khai Operation Market Time, chiến dịch kiểm soát, tuần tra và ngăn chặn hoạt động vận chuyển đường biển dọc bờ biển miền Nam Việt Nam. Hải quân Mỹ, Lực lượng Tuần duyên và Hải quân Việt Nam Cộng hòa được huy động với nhiều loại phương tiện khác nhau. Từ góc nhìn của đối phương, đây là sự thừa nhận đáng chú ý: muốn ngăn chặn dòng chi viện trên biển phải tổ chức hệ thống kiểm soát biển quy mô lớn, lâu dài và nhiều tầng. Điều đó cho thấy tính chất đặc biệt của đường Hồ Chí Minh trên biển. Một tuyến vận tải bí mật với những con tàu nhỏ buộc đối phương phải phân bổ một lực lượng đáng kể để tìm kiếm, phát hiện và ngăn chặn.
Khi ưu thế công nghệ gặp nghệ thuật bí mật
Đối phương có thể kiểm soát những tuyến hàng hải, tăng cường tuần tra, sử dụng máy bay và ra-đa; nhưng phía ta liên tục thay đổi cách thức hoạt động. Khi những con tàu lớn bị đối phương tăng cường kiểm soát, hoạt động vận tải được điều chỉnh theo nhiều hình thức khác nhau. Nếu điều kiện cho phép, hàng được đưa đến các bến bí mật; trong hoàn cảnh khác, phương thức thả hàng, trung chuyển hoặc sử dụng phương tiện nhỏ được áp dụng.
Đây là bài học về nghệ thuật quân sự: không đối đầu với ưu thế của địch trên lĩnh vực họ mạnh nhất. Nếu đối phương có ưu thế về hỏa lực, phải dựa vào bí mật. Nếu họ có ưu thế về trinh sát, phải tạo ra nhiều dấu hiệu giả và hạn chế dấu vết… Chính sự biến hóa ấy khiến việc kiểm soát biển không thể giải quyết chỉ bằng ưu thế kỹ thuật.
“Market Time” và giới hạn của một chiến dịch phong tỏa
Từ phía Mỹ, Operation Market Time không phải là chiến dịch tượng trưng. Đây là nỗ lực quân sự quy mô lớn nhằm ngăn chặn sự xâm nhập bằng đường biển. Các nguồn tư liệu của Mỹ cho biết lực lượng tham gia gồm tàu chiến, tàu quét mìn, tàu tuần tra, máy bay và lực lượng tuần duyên.
Một nghiên cứu đăng trên Naval History Magazine cho biết: đến cuối năm 1971, phía Bắc Việt Nam chuyển từ sử dụng các tàu thép có vũ trang công khai sang những phương tiện gỗ nhỏ hơn, hoạt động bí mật hơn. Nó cho thấy đối phương có khả năng thích nghi và gây tổn thất, nhưng đồng thời cho thấy bên vận tải đã thích nghi với chính biện pháp ngăn chặn đó. Cuộc đấu tranh vì thế chuyển từ “tàu nào vượt qua được phong tỏa” sang một bài toán rộng hơn: làm thế nào duy trì dòng chi viện trong điều kiện phương thức vận tải liên tục bị đối phương thay đổi cách đánh? Đó là cuộc đấu giữa hệ thống và sự linh hoạt; giữa khả năng kiểm soát bằng phương tiện hiện đại và khả năng phân tán, bí mật, cơ động của chiến tranh nhân dân.
Nhìn từ phía bên kia để hiểu sâu hơn giá trị của phía ta
Một tuyến đường có giá trị không chỉ vì nó đưa hàng hóa từ điểm A đến điểm B. Giá trị nằm ở chỗ đối phương phải thay đổi cách bố trí lực lượng, tổ chức tình báo, tăng cường tuần tra và điều chỉnh phương thức tác chiến để đối phó. Vũng Rô làm thay đổi nhận thức của đối phương. Market Time làm thay đổi phương thức vận tải của ta. Sự thay đổi của ta lại buộc đối phương tiếp tục thích nghi. Cứ như vậy hình thành một vòng xoáy đấu trí liên tục trên biển. Đó là chiều sâu của đường Hồ Chí Minh trên biển.
Nếu đường Hồ Chí Minh trên bộ là hệ thống đường vận tải xuyên Trường Sơn với hàng nghìn cung, tuyến, nhánh đường, thì đường Hồ Chí Minh trên biển là một “tuyến đường không định hình”: không có đường ray, không có những dấu mốc công khai; con đường tồn tại trong trí nhớ, kỹ năng hàng hải, thông tin liên lạc, tổ chức bến bãi và khả năng ứng biến của con người. Vì thế, nhìn từ phía đối phương càng thấy rõ một chân lý của chiến tranh hiện đại: ưu thế về phương tiện chưa bao giờ đồng nghĩa với ưu thế tuyệt đối về nghệ thuật sử dụng lực lượng.
Những con tàu không số nhỏ bé đã phải đối diện với máy bay, tàu chiến, ra-đa và hệ thống kiểm soát biển hiện đại. Nhưng phía sau mỗi con tàu là cả một tổ chức chiến lược, hệ thống bến bãi, thế trận nhân dân và ý chí vượt qua sự phong tỏa. Đường Hồ Chí Minh trên biển là bài học về nghệ thuật tạo lập và duy trì hành lang chiến lược trong điều kiện đối phương có ưu thế vượt trội về phương tiện. Có lẽ, từ góc nhìn của đối phương, giá trị ấy càng được soi sáng: muốn hiểu đầy đủ vì sao những con tàu không số trở thành huyền thoại, cần nhìn không chỉ vào nơi chúng đã đến, mà còn nhìn vào toàn bộ hệ thống mà đối phương đã phải tổ chức để ngăn chúng đến đích. Đó là một trong những chiều sâu lịch sử quân sự đặc sắc nhất của đường Hồ Chí Minh trên biển.
Thiếu tướng, PGS, TS Nguyễn Văn Sáu
Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử Quốc phòng Việt Nam
Bài viết, video, hình ảnh đóng góp cho chuyên mục vui lòng gửi về
bhqdt@baohaiquanvietnam.vn
