THỰC HIỆN DÂN CHỦ Ở CƠ SỞ - CHÌA KHÓA THÀNH CÔNG TRONG KỶ NGUYÊN MỚI

Không chỉ chủ trương xây dựng Nhà nước do nhân dân làm chủ, Hồ Chí Minh còn chỉ rõ, trong Nhà nước đó, cần phát huy cao độ dân chủ, bởi lẽ: “Có phát huy dân chủ đến cao độ thì mới động viên được tất cả lực lượng của nhân dân đưa cách mạng tiến lên” [2]. Người nhắc nhở, phải làm sao cho người dân có quyền làm chủ, có điều kiện làm chủ, biết hưởng quyền làm chủ, đồng thời biết dùng quyền làm chủ. Muốn vậy, nhân dân phải có năng lực làm chủ. Cho nên Đảng, Nhà nước phải tạo ra cơ chế, chính sách, luật pháp thích hợp; đồng thời, người dân phải phấn đấu, rèn luyện, phải học dân chủ, phải nâng cao trình độ hiểu biết về dân chủ, về phương pháp thực hành dân chủ và bản lĩnh thực hành dân chủ.

Có thể thấy, tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về thực hiện dân chủ ở cơ sở, với nội dung cốt lõi là phát huy quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng nhà nước của dân, do dân và vì dân đã trở thành kim chỉ nam cho Đảng ta trong quá trình xây dựng Nhà nước.

Ngay từ Hiến pháp năm 1946 cho đến các bản Hiến pháp về sau, Đảng ta đều nhất quán quan điểm đó. Đặc biệt, Hiến pháp 2013, không chỉ quy định nhân dân là chủ thể của Nhà nước, tất cả quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân mà còn quy định phương cách nhân dân thực hiện quyền lực Nhà nước của mình. “Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước” [3].

Vùng 3 Hải quân tham gia xây dựng trường học tại khu vực biên giới. Ảnh: CTV

Trong tiến trình cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân ta đã từng bước xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhằm thực thi quyền lực của mình, làm cho Nhà nước ta ngày càng thực sự là một Nhà nước của dân, do dân và vì dân. Trải qua 96 năm từ khi thành lập Đảng, 81 năm xây dựng Nhà nước, nhất là sau 40 năm đổi mới, với quan điểm “Dân là gốc” đã phát huy cao độ sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân, huy động mọi nguồn lực, tạo động lực to lớn để phát triển KTXH; bảo đảm quốc phòng, an ninh; đưa đất nước hội nhập sâu rộng. Thành tựu đó đã trực tiếp nâng cao uy tín, vị thế đất nước, tăng cường niềm tin và sự gắn bó mật thiết của nhân dân với Đảng và Nhà nước.

Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, thực tiễn tổ chức thực hiện dân chủ ở cơ sở vẫn còn có những hạn chế, bất cập. Nhận thức của một số cấp ủy, cán bộ và nhân dân về vị trí, vai trò thực hiện và phát huy dân chủ ở cơ sở chưa đầy đủ, sâu sắc. Cơ chế thực hiện dân chủ ở cơ sở chưa đồng bộ, việc thực hiện dân chủ ở một số nơi vẫn còn mang tính hình thức; cá biệt hiện tượng quan liêu, cửa quyền, sách nhiễu nhân dân vẫn chưa được ngăn chặn triệt để. Năng lực tự quản và văn hóa dân chủ của một bộ phận người dân còn hạn chế; niềm tin và trách nhiệm của nhân dân trong tham gia vào một số chủ trương, chính sách lớn của Đảng, Nhà nước chưa cao; ý thức chấp hành pháp luật và kỹ năng tham gia quản lý xã hội của một bộ phận người dân còn hạn chế; mối quan hệ giữa thực hiện dân chủ và bảo đảm kỷ luật, kỷ cương chưa đồng bộ.

Bên cạnh đó, hoạt động lợi dụng dân chủ vẫn đang diễn biến phức tạp. Đặc biệt, trên không gian mạng các thế lực thù địch tăng cường chống phá, một mặt công khai các hoạt động tuyên truyền, xuyên tạc, chống phá Đảng và Nhà nước trong thực hiện các chính sách, pháp luật về dân chủ; lợi dụng quyền thực thi dân chủ để kích động các vụ việc vi phạm nhỏ diễn biến theo chiều hướng phức tạp. Mặt khác, chúng tập trung phủ nhận thành tựu dân chủ mà Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đã đạt được; đồng thời, đẩy mạnh tuyên truyền, cổ xúy cho các giá trị dân chủ phương Tây.

Trước tình hình đó, ngày 20/7/2026 Bộ Chính trị. đã ban hành Chỉ thị 09-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc thực hiện dân chủ ở cơ sở trong giai đoạn mới. Trong đó xác định những nội dung cốt lõi, như: thống nhất trong toàn Đảng và hệ thống chính trị quan điểm chỉ đạo về thực hiện dân chủ ở cơ sở trong giai đoạn mới; tăng cường công tác lãnh đạo, chỉ đạo; tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở; đổi mới phương thức tuyên truyền, vận động, nâng cao chất lượng, hiệu quả thực hiện dân chủ ở cơ sở; đổi mới phương thức thực hiện dân chủ ở cơ sở thích ứng không gian số, dữ liệu mở, bảo đảm công khai minh bạch; kiện toàn tổ chức, bộ máy, nâng cao năng lực, hiệu quả của đội ngũ cán bộ, công chức trong thực hiện dân chủ ở cơ sở và tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện dân chủ ở cơ sở gắn với thực hiện trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu [4].

Có thể khẳng định, sự ra đời của Chỉ thị 09-CT/TW ngày 20/7/2026 của Bộ Chính trị, không chỉ là sự kế thừa, phát triển quan điểm về phát huy dân chủ ở cơ sở của Đảng qua các thời kỳ cách mạng để đáp ứng kịp thời những đòi hỏi khách quan từ thực tiễn; mà còn là sự khẳng định nhất quán quan điểm “Dân là gốc”, nhằm phát huy cao nhất quyền làm chủ của nhân dân, để dân chủ thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực - chìa khóa xây dựng thành công một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên CNXH.

Để dân chủ ở cơ sở thực sự trở thành chìa khóa mở ra những thành công trong kỷ nguyên mới, cấp ủy các cấp cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:

Những luận điệu lạc lõng về nêu gương của cán cán bộ, đảng viên

Nêu gương của cán bộ, đảng viên có ý nghĩa quan trọng trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng; góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân, nâng cao năng lực lãnh...

Một là, thể chế hóa và thực hiện hiệu quả phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Theo đó, trên cơ sở quan điểm, chủ trương của Đảng, Nhà nước cần thể chế hóa chi tiết, cụ thể thành pháp luật, quy định về thực hiện dân chủ ở cơ sở theo hướng khuyến khích và bảo đảm phát huy tối đa quyền dân chủ của nhân dân trên tất cả các lĩnh vực. Bên cạnh đó cần mở rộng công khai, minh bạch triệt để các kế hoạch phát triển KTXH, ngân sách, quy hoạch đất đai, chính sách an sinh tại địa phương trên các nền tảng số và hệ thống thông tin công cộng. Đồng thời, lấy bảo đảm mức độ thụ hưởng (vật chất, tinh thần, môi trường sống) của người dân trong thực hiện chính sách phát triển KTXH, dự án ở cơ sở làm tiêu chuẩn đánh giá hiệu quả cao nhất của dân chủ ở cơ sở.

Hai là, đổi mới phương thức quản trị, thực hiện dân chủ cơ sở theo hướng dân chủ số. Trong đó cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, phát triển đa dạng các nền tảng tương tác số, tạo điều kiện tốt nhất để người dân dễ dàng thực hiện quyền dân chủ trực tuyến nhanh chóng, minh bạch. Đồng thời, nâng cao trách nhiệm giải trình, thực hiện tốt việc công khai dữ liệu ngân sách, các dự án đầu tư công, chính sách xã hội trên các cổng dữ liệu mở để dân biết, dân bàn, dân kiểm tra. Người đứng đầu cấp ủy, chính quyền địa phương phải duy trì đối thoại định kỳ, trực tiếp giải quyết triệt để các bức xúc, nguyện vọng chính đáng của dân. Cùng với đó, cần nâng cao năng lực số, trang bị cho người dân kỹ năng cơ bản để có thể sử dụng các dịch vụ công trực tuyến một cách hiệu quả.

Ba là, phát huy vai trò giám sát và chủ thể của nhân dân theo phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Trước hết, cần bảo đảm tốt nhất quyền tiếp cận thông tin và công khai, minh bạch. Nâng cao chất lượng các dịch vụ công để tiếp nhận kịp thời những phản ánh, kiến nghị của người dân. Thực hiện nghiêm chế độ đối thoại, tiếp xúc cử tri của người đứng đầu cấp ủy, chính quyền địa phương với nhân dân. Nâng cao hiệu quả Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư cộng đồng, đảm bảo hoạt động thực chất, hiệu quả. Bên cạnh đó, cần phát huy tốt vai trò Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị, xã hội với vai trò cầu nối, phản biện xã hội, đại diện bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân.

Bốn là, xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở có năng lực thực hành dân chủ tốt, phong cách làm việc “gần dân, hiểu dân, trọng dân”. Đội ngũ cán bộ ở cơ sở cần nắm vững pháp luật về dân chủ ở cơ sở, có kỹ năng tổ chức và thực hiện dân chủ ở cơ sở tốt; đồng thời, phải đổi mới tư duy từ “quản lý” sang tư duy “kiến tạo, phục vụ”, chuyển từ giải trình đơn thuần sang lắng nghe, tiếp thu và trực tiếp tháo gỡ vướng mắc. Thường xuyên sâu, sát cơ sở để nắm bắt tình hình thực tế, tìm hiểu đời sống, tâm tư, nguyện vọng, những khó khăn của nhân dân; tôn trọng ý kiến đóng góp của dân; thái độ ứng xử văn minh, chuẩn mực. Lấy chỉ số hài lòng của người dân làm căn cứ để đánh giá cán bộ cơ sở. Kịp thời biểu dương, nhân rộng các mô hình cán bộ “dân vận khéo”, chính quyền thân thiện vì nhân dân phục vụ. Tăng cường kiểm tra, xử lý kiên quyết các hành vi quan liêu, vô cảm, vi phạm quyền làm chủ của nhân dân hoặc gây phiền hà cho người dân.

Năm là, kiên quyết đấu tranh với hành vi lợi dụng quyền tự do dân chủ để xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Đây là nhiệm vụ quan trọng, cấp thiết nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội. Do đó, cần chủ động phát hiện, ngăn chặn và xử lý nghiêm các hành vi xuyên tạc chính sách, pháp luật, cố tình bóp méo chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước nhằm kích động tâm lý bất mãn, gây chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân; các hành vi lợi dụng quyền khiếu nại, tố cáo để cố tình xúi giục, lôi kéo, tập trung đông người trái pháp luật, gây mất an ninh trật tự; cũng như các hành vi lợi dụng không gian mạng để lan truyền tin giả, xúc phạm danh dự, nhân phẩm cá nhân hoặc uy tín của tổ chức. Tích cực lan tỏa những thông tin tích cực, những tấm gương tiêu biểu, những thành tựu về thực hành dân chủ ở cơ sở.

Kỷ nguyên mới đang mở ra thời cơ, song cũng có không ít những khó khăn thách thức. Để hiện thực hóa mục tiêu “đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao vì một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên CNXH” [5], đòi hỏi cần tiếp tục quán triệt và thực hiện nghiêm quan điểm “Dân là gốc, nhân dân là chủ thể, là trung tâm của công cuộc đổi mới xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [6], nhằm phát huy sức mạnh đoàn kết của toàn dân, khơi dậy mọi tiềm năng, trí tuệ của nhân dân. Đó chính là chìa khóa thành công trong kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Đại tá, TS Hà Minh Phương, Học viện Chính trị

Tài liệu tham khảo

[1] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 15, trang 235, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011.

[2] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 12, trang 326, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011.

[3] Quốc hội, Hiến pháp 2013, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2013.

[4] Đảng Cộng sản Việt Nam, Chỉ thị của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc thực hiện dân chủ ở cơ sở trong giai đoạn mới, số 09-CT/TW ngày 20/7/2026.

[5] [6] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, trang 84,120.

[7] Hiến pháp Việt nam qua các thời kỳ, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2013.