Tiếp tục hoàn thiện thể chế về tổ chức và hoạt động của các cơ quan điều tra là yêu cầu khách quan trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, thực hiện chủ trương cải cách tư pháp của Đảng, tinh gọn tổ chức bộ máy và nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, khắc phục những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn thi hành, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.
Theo Chương trình lập pháp năm 2026, dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) dự kiến được Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ hai (tháng 10/2026). Đây là dự án luật có ý nghĩa quan trọng, không chỉ hoàn thiện cơ sở pháp lý về tổ chức và hoạt động của các cơ quan điều tra, mà còn góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động điều tra, đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Trong quá trình xây dựng dự thảo luật, bổ sung quy định về nguyên tắc xác định thẩm quyền điều tra, sửa đổi quy định về thẩm quyền điều tra của các cơ quan điều tra là một trong những nội dung được đặc biệt quan tâm. Đối với cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân (QĐND), việc sửa đổi các quy định về thẩm quyền điều tra không chỉ là vấn đề kỹ thuật lập pháp, mà còn liên quan trực tiếp đến công tác quản lý nhà nước về quốc phòng, quản lý quân nhân, giữ vững kỷ luật Quân đội, bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự và bảo đảm sức mạnh chiến đấu của QĐND. Việc giữ nguyên thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND xuất phát từ những cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn, cụ thể:
Đại tướng Phan Văn Giang, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng trao Huân chương Chiến công hạng Nhất tặng Viện Kiểm sát quân sự Trung ương, tại Lễ đón nhận Huân chương Chiến công hạng Nhất và kỷ niệm 65 năm Ngày truyền thống Viện Kiểm sát quân sự Trung ương. Ảnh: qdnd.vn
Thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND được hình thành từ yêu cầu khách quan của nhiệm vụ quân sự, quốc phòng
Thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND không phải là sự phân định mang tính hành chính hay tổ chức đơn thuần, mà được hình thành từ yêu cầu khách quan của nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và đặc thù tổ chức, hoạt động của QĐND Việt Nam.
QĐND Việt Nam là lực lượng chính trị, lực lượng chiến đấu trung thành tuyệt đối của Đảng, Nhà nước và nhân dân; là lực lượng nòng cốt trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc. Với 3 chức năng là đội quân chiến đấu, đội quân công tác và đội quân lao động sản xuất, Quân đội được tổ chức thành nhiều loại hình đơn vị và thực hiện nhiệm vụ quân sự, quốc phòng không chỉ trong doanh trại Quân đội hoặc khu vực quân sự, mà còn trên nhiều địa bàn, trong nhiều môi trường đặc thù như khu vực biên giới, hải đảo, vùng biển, vùng trời... Hoạt động của Quân đội luôn gắn với yêu cầu bảo đảm bí mật nhà nước, bí mật quân sự, giữ nghiêm kỷ luật, duy trì sức mạnh chiến đấu và khả năng sẵn sàng chiến đấu.
Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, nếu phát sinh vi phạm, tội phạm, thì việc điều tra không chỉ nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án, xử lý người phạm tội, mà còn phục vụ yêu cầu quản lý quân nhân, quản lý đơn vị, giữ vững kỷ luật Quân đội, bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự và kịp thời khắc phục những sơ hở trong công tác lãnh đạo, chỉ huy, quản lý. Vì vậy, hoạt động điều tra trong Quân đội luôn gắn chặt với nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và có những yêu cầu chuyên môn đặc thù mà các cơ quan điều tra ngoài Quân đội không thể đáp ứng đầy đủ. Xuất phát từ yêu cầu đó, pháp luật tố tụng hình sự từ nhiều giai đoạn lịch sử đều quy định thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND. Việc phân định thẩm quyền này nhằm bảo đảm sự chuyên môn hóa trong hoạt động điều tra, phù hợp với tính chất đặc thù của lĩnh vực quân sự, quốc phòng, đồng thời bảo đảm sự thống nhất của hệ thống tư pháp quân sự gồm: Cơ quan điều tra, viện kiểm sát quân sự, tòa án quân sự và cơ quan thi hành án trong Quân đội.
Như vậy, thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND là kết quả của quá trình hình thành và phát triển từ yêu cầu khách quan của nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm trong Quân đội.
Hoạt động điều tra trong Quân đội là công cụ quản lý nhà nước về quốc phòng và nền tảng hoạt động của các cơ quan tư pháp trong Quân đội
Hoạt động điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND được thực hiện theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự nhằm phát hiện tội phạm, xác định sự thật khách quan của vụ án và xử lý người phạm tội.
Tuy nhiên, do đặc thù của QĐND là lực lượng vũ trang thực hiện nhiệm vụ quân sự, quốc phòng, hoạt động điều tra trong Quân đội, các vụ án xảy ra trong Quân đội không chỉ phản ánh hành vi vi phạm pháp luật của cá nhân, mà còn liên quan trực tiếp đến công tác quản lý quân nhân, quản lý đơn vị, việc chấp hành điều lệnh, kỷ luật Quân đội, chế độ sẵn sàng chiến đấu, quản lý vũ khí, trang bị kỹ thuật, bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự và an toàn của các công trình, mục tiêu quốc phòng. Thông qua hoạt động điều tra, tham mưu cho cấp ủy, chỉ huy các cơ quan, đơn vị kịp thời khắc phục những sơ hở trong công tác lãnh đạo, chỉ huy, quản lý, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về quốc phòng và phòng ngừa tội phạm trong Quân đội.
Bên cạnh đó, hoạt động điều tra còn là khâu mở đầu, kết quả điều tra là cơ sở để viện kiểm sát quân sự thực hành quyền công tố, tòa án quân sự xét xử; cơ quan thi hành án trong Quân đội tổ chức thi hành bản án. Việc phân định thẩm quyền điều tra không chỉ tác động đến tổ chức và hoạt động của cơ quan điều tra, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tính thống nhất, đồng bộ và hiệu quả hoạt động của toàn bộ hệ thống cơ quan tư pháp trong Quân đội.
Vì vậy, việc giữ nguyên thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND là yêu cầu khách quan của quản lý nhà nước về quốc phòng và bảo đảm sự vận hành thống nhất, hiệu quả của cơ quan tư pháp trong Quân đội.
Thực tiễn đã chứng minh tính đúng đắn của quy định hiện hành, việc sửa đổi cần được cân nhắc thận trọng và bảo đảm tính kế thừa
Gần 80 năm hoạt động của cơ quan điều tra trong QĐND cho thấy các quy định về thẩm quyền điều tra cơ bản phù hợp với yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong Quân đội, đáp ứng nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và bảo đảm sự vận hành thống nhất của cơ quan tư pháp trong Quân đội. Việc phân định thẩm quyền điều tra đã tạo cơ sở pháp lý để cơ quan điều tra trong QĐND kịp thời tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố; điều tra các vụ án thuộc phạm vi quản lý của Quân đội; đồng thời phục vụ hiệu quả công tác quản lý quân nhân, quản lý đơn vị, giữ nghiêm kỷ luật Quân đội, bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự và sức mạnh chiến đấu của QĐND.
Qua thực tiễn áp dụng, quy định thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND không tạo ra sự chồng chéo bất hợp lý giữa cơ quan điều tra trong QĐND với cơ quan điều tra của Công an nhân dân, mà ngược lại đã hình thành cơ chế phân công, phối hợp ổn định giữa các hệ thống cơ quan điều tra. Đối với những vụ án có yếu tố liên quan đến nhiều cơ quan, nhiều địa bàn hoặc nhiều nhóm chủ thể, pháp luật tố tụng hình sự đã có các cơ chế xử lý như chuyển vụ án, nhập vụ án, tách vụ án, ủy thác điều tra đã được kiểm nghiệm. Đây là những cơ chế pháp lý đủ để giải quyết các tình huống phát sinh trong thực tiễn, không phải thay đổi căn bản nguyên tắc xác định thẩm quyền điều tra.
Vì vậy, việc sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự cần được đặt trong yêu cầu tổng kết thực tiễn đầy đủ, đánh giá tác động toàn diện và bảo đảm tính kế thừa của hệ thống pháp luật. Chỉ sửa đổi những quy định thật sự phát sinh vướng mắc, bất cập, có căn cứ chính trị, pháp lý và thực tiễn thuyết phục; không vì một số tình huống cá biệt trong phối hợp điều tra mà thay đổi nguyên tắc phân định thẩm quyền đã ổn định, đang phát huy hiệu quả. Đặc biệt, đối với thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND, việc sửa đổi cần được cân nhắc thận trọng, tránh làm ảnh hưởng đến công tác quản lý nhà nước về quốc phòng, tổ chức, kỷ luật Quân đội và yêu cầu bảo vệ nghiêm ngặt bí mật nhà nước, bí mật quân sự.
Cần tiếp tục kế thừa các quy định hiện hành về thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND; chỉ hoàn thiện theo hướng làm rõ hơn cơ chế phối hợp, trao đổi thông tin, chuyển giao hồ sơ, xử lý vụ án có yếu tố liên quan đến nhiều cơ quan, nhiều địa bàn, nhiều nhóm chủ thể, nhằm nâng cao hiệu quả điều tra nhưng không làm thay đổi thẩm quyền điều tra đã được thực tiễn chứng minh tính đúng đắn.
Như vậy, sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự cần bảo đảm kế thừa những quy định đã được thực tiễn kiểm nghiệm, chứng minh và đang phát huy hiệu quả. Đối với QĐND, tiếp tục giữ nguyên thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND nhằm bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước về quốc phòng, giữ nghiêm kỷ luật Quân đội, bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự và góp phần xây dựng QĐND cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
Theo QĐND điện tử
Bài viết, video, hình ảnh đóng góp cho chuyên mục vui lòng gửi về
bhqdt@baohaiquanvietnam.vn
